بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر سوره حمد
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
قال الصّادق (علیه السلام): شُکْرُ النِّعْمَةِ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ وَ تَمَامُ الشُّکْرِ قَوْلُ الرَّجُلِ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.
شکر نعمت، کنارهگیری از حرامهاست و نهایت شکرگفتن: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ است.
قال الصّادق (علیه السلام): تَفْسِیرُ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ یَعْنِی الشُّکْرَ لِلَّهِ وَ هُوَ أَمْرٌ وَ لَفْظُهُ خَبَرٌ وَ الْأَمْرُ مُضْمَرٌ فِیهِ وَ مَعْنَاهُ قُلِ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.
الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِین؛ یعنی شکر و سپاس مخصوص خداوند است. این جمله امر در قالب جمله خبریه است و امرش در تقدیر میباشد و در اصل اینگونه است: بگو: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ. تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۰
قال الرّسول (صلی الله علیه و آله): أَرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ کَانَ فِی نُورِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ … وَ مَنْ إِذَا أَصَابَ خَیْراً قَالَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِین. تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۴
هرکه دارای چهار چیز باشد در نور اعظم الهی خواهد بود. تا جایی که فرمود: «و آن کس که چون به خیری دست یابد بگوید: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ».
فِی تَفسِیرِالْبُرْهَانِ: أَنَّ رَجُلًا یُسَمَّی عَبْدَالرَّحْمنِ کَانَ مُعَلِّماً لِلْأَوْلَادِ فِی الْمَدِینَة، فَعَلَّمَ وَلَداً لِلْحُسَیْنِ (علیه السلام) فَعَلَّمَهُ: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ فَلَمَّا قَرَأَهَا عَلَی أَبِیهِ الْحُسَیْنِ (علیه السلام) إِسْتَدْعَی الْمُعَلِّمَ، وَ أَعْطَاهُ أَلْفَ دِینَارٍ وَ أَلْفَ حُلَّةٍ، وَ حَشَا فَاهُ دُرّاً، فَقِیلَ لَهُ فِی ذَلِکَ. فَقَالَ (علیه السلام): وَ أَنَّی تُسَاوِی عَطِیَّتِی هَذِهِ بِتَعْلِیمِهِ وَلَدِی الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.
در تفسیر البرهان آمده است: که شخصی به نام عبدالرّحمن در مدینه، معلّم کودکان بود و یکی از فرزندان امام حسین (علیه السلام) در نزد او [درس] میآموخت. معلّم آیهی الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ را به او آموخت. هنگامیکه این آیه را برای پدر (علیه السلام) قرائت کرد، حضرت، معلّم را فرا خواند و هزار دینار و هزار دیبا به وی عطا فرمود و دهانش را از مروارید پر کرد. وقتی از حضرت دلیل این کار را پرسیدند در جواب فرمود: «هدیهی من کجا برابری میکند با آموزه الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ که او به فرزندم داد».
عَنْ حَمَّادِبْنِعُثْمَانَ قَالَ: خَرَجَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) مِنَ الْمَسْجِدِ وَ قَدْ ضَاعَتْ دَابَّتُهُ، فَقَالَ: لَئِنْ رَدَّهَا اللَّهُ عَلَیَّ لَأَشْکُرَنَّ اللَّهَ حَقَّ شُکْرِهِ. قَالَ: فَمَا لَبِثَ أَنْ أُتِیَ بِهَا فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلهِ. فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ: جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ لَیْسَ قُلْتَ لَأَشْکُرَنَّ اللَّهَ حَقَّ شُکْرِهِ؟ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): أَ لَمْ تَسْمَعْنِی قُلْتُ: الْحَمْدُ لِلهِ.
حمّادبنعثمان گوید: امام صادق (علیه السلام) از مسجد بیرون آمد، دید مرکبش گم شده است. فرمود: «اگر خدا آن را به من برگرداند، حقّ شکرش را میگزارم». چیزی نگذشت که آن را آوردند. امام (علیه السلام) فرمود: «الحمد للهِ» شخصی عرض کرد: «فدایت شوم! مگر نفرمودی حقّ شکر خدا را میگزارم»؟ فرمود: مگر نشنیدی گفتم: «الحمد للهِ» (یعنی با گفتن همین کلمه، حقّ شکرگزاری خدا انجام میشود).
از رسول خدا(ص) روایت شده كه “قول بنده كه میگوید الحمدللّه سنگینتر است در میزان اعمالش از هفت آسمان و زمین.”
همچنین از آن حضرت منقول است كه اگر خداوند عطا كند جمیع دنیا را به بندهای از بندگانش پس از آن بگوید آن بنده: الحمدللّه، آن كه او گفته، افضل است از آنچه به او عطا شده و همچنین از آن حضرت روایت شده كه “هیچ چیز محبوبتر پیش خدا نیست از قول قائل الحمدللّه“.
در بحث رجال چهار دسته روایت داریم:1.عقاید 2.احکام 3.اخلاق 4.حکایات.
این دسته ها همه شان باهم فرق دارند. روایاتی که در اینجا آمده است از سنخ اخبار اخلاقی است. یکی از ضوابط برای شناسایی اخبار اخلاقی این است که اخبار اخلاقی بیانشان مبالغه ای است. یعنی فضیلت فراوان. پس اولا لحن مبالغه ای است. ثانیا مدلول مطابقی روایات اخلاقی مراد نیست. بیان کنایه ای است. مثلا میگوید نماز در مکه برابر است با پانصدنماز. آیا واقعا پانصدنماز مراد است. اگر مدلول مطابقی این روایت مراد باشد یک نفر در عمرش چند تا از این نمازها بخواند دیگر کفایتش میکند. مرحوم آقای خویی علیه الرحمة می فرماید:این دسته از روایات اخلاقی مدلول ظاهری و مطابقی ندارد بلکه این روایات کنایه از فضیلت زیاد است. در فارسی هم معادلش را داریم. حافظ میفرماید:
دل بدست آور که حج اکبر است***از هزاران کعبه یک دل بهتر است.
واقعا از هزاران کعبه یک دل بهتر است؟! نه مدلدل مطابقی مراد نیست.کنایه از فضیلت زیاد است. دل بدست آوردن فضیلت زیاد دارد.
در جنبه ذمش هم اینطور است. می فرماید: رسول گرامی اسلام علیه السلام در حدیث شریف می فرماید:راهيابی شرک به دل انسان از راه رفتن مورچهای سياه در شب تاريک بر تخته سنگی سياه پنهانتر است. اگر مدلدل مطابقی این بیان مراد باشد هیچ کس توان زندگی مخلصانه را نخواهد داشت مگر اوحدی از افراد. فلذا این بیان مبالغه ای است و مدلدل مطابقه ای مراد نیست.کنایه از اینکه ریا ویروس خطرناکی است که باید از آن ترسید. چون هر چیزی که خداوند از انسان می خواهد باید مقدور و میسور باشد بلکه سهل وآسان باشد. «اِنِّى بُعثْتُ عَلَى الشَّريعَةِ السَّمْحَةِ السَّهْلَةِ»..
قال السّجّاد (علیه السلام): وَ مَنْ قَالَ: الْحَمْدُ لِلهِ، فَقَدْ أَدَّی شُکْرَ کُلِّ نِعْمَة لِلَّه.
کسی که بگوید: الْحَمْدُ للهِ؛ شکر هر نعمتی را که خدا داده بهجای آورده است.
عَنْ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): فَإِذَا قَالَ {العبد}: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ حَمِدَنِی عَبْدِی وَ عَلِمَ أَنَّ النِّعَمَ الَّتِی لَهُ مِنْ عِنْدِی وَ الْبَلَایَا الَّتِی انْدَفَعَتْ عَنْهُ بِتَطَوُّلِی أُشْهِدُکُمْ أَنِّی أُضِیفُ لَهُ نِعَمَ الدُّنْیَا إِلَی نَعِیمِ الْآخِرَة وَ أَدْفَعُ عَنْهُ بَلَایَا الْآخِرَة کَمَا دَفَعْتُ عَنْهُ بَلَایَا الدُّنْیَا. مستدرک الوسایل، ج۴، ص۲۲۸
امام علی (علیه السلام) فرمود: پیامبر (میفرماید: پس هنگامی که بنده بگوید: الْحَمْدُ لِله رَبِّ الْعالَمِینَ، خداوند فرماید: «بندهام ستایشم کرد و دانست هر نعمتی دارد از من است و هر بلا از او برگردد به فضل من است؛ شما گواه باشید نعمت آخرت را به نعمت دنیایش افزودم و بلاهای آخرت را همانطور که بلاهای دنیا را از او دفع کردم، از او دور خواهم کرد».
در قرآن كریم كلمه مباركه “الحمدللّه”، به تعداد سالهای نبوّت نبیاكرم(ص)، ۲۳ بار تكرار شده است. و از یكصد و چهارده سوره قرآن مجید ۵ سوره با الحمدللّه آغاز میشود. سوره هاى حمد، انعام، كهف، سبأ و فاطر با الحمدللّه آغاز شده است.
همچنین علاوه بر سوره حمد، در چند سوره قرآن جمله الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ آمده است.
- سوره يونس، آيه 10؛ دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. گفتار (و دعای) آنها در بهشت این است که: «خداوندا، منزهی تو!» و تحیّت آنها در آنجا: سلام؛ و آخرین سخنشان این است که: «حمد، مخصوص پروردگار عالمیان است».
قال الرّسول (صلی الله علیه و آله): الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ دَعْوَی أَهْلِ الْجَنَّهْ حِینَ شَکَرُوا مِنْهُ حُسْنَ الثَّوَابِ.
الحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ نیایش اهل بهشت است هنگامیکه از خداوند در مقابل ثواب نیکو، تشکّر میکنند.
- آخرین آیه سوره صافات، سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمّا يَصِفُونَ180 منزّه است پروردگار تو، پروردگار صاحب قدرت، از آنچه آنان توصيف مىكنند. وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ181 و سلام بر پيامبران! وَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِينَ182. و حمد و ستايش مخصوص خداوندى است كه پروردگار جهانيان است.
- سوره زمر، آيه 75؛ وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. (در آن روز) فرشتگان را میبینی که بر گرد عرش خدا حلقه زدهاند و با ستایش پروردگارشان تسبیح میگویند؛ و در میان بندگان بحق داوری میشود؛ و (سرانجام) گفته خواهد شد: «حمد مخصوص خدا پروردگار جهانیان است».
قال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ وَ لَهُ الْحَمْدُ افْتَتَحَ الْکِتَابَ بِالْحَمْدِ لِنَفْسِهِ وَ خَتَمَ أَمْرَ الدُّنْیَا وَ مَجِیءَ الْآخِرَة بِالْحَمْدِ لِنَفْسِهِ فَقَالَ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ الْحَمْدُ لِلَّهِ اللَّابِسِ الْکِبْرِیَاءِ بِلَا تَجَسُّدٍ.
خدایی که حمد و سپاس مخصوص اوست، قرآن خود را با حمد و ستایش خود آغاز کرد و سرانجام کار دنیا و آغاز آخرت را نیز با حمد خود آغاز خواهد کرد همانطور که فرمود: وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قیلَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمینَ؛ حمد و ستایش مخصوص خدایی است که ردای کبریایی را بر خود پوشانده بدون آنکه جسم و بدنی داشته باشد.
سوره غافر، آيه 65. هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. اوست [همان] زندهاى كه خدايى جز او نيست. پس او را در حالى كه دين [خود] را براى وى خالص گردانيدهايد بخوانيد. سپاس[ها همه] ويژه خدا پروردگار جهانيان است.
السّجّاد (علیه السلام)- إِذَا قَالَ أَحَدُکُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَلْیَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ فَإِنَّ اللَّهَ یَقُولُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.
امام سجاد (علیه السلام)- زمانی که یکی از شما گفت: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، پس به دنبالش بگوید: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، چرا که خداوند عزّوجلّ میفرمایند: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.
عَن زَیْنِالْعَابِدِینَ (علیه السلام) أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَی أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) وَ قَالَ:یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ! أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ مَا تَفْسِیرُهَا؟ فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ هُوَ أَنْ عَرَّفَ اللَّهُ عِبَادَهُ بَعْضَ نِعَمِهِ جُمَلًا إِذْ لَا یَقْدِرُونَ عَلَی مَعْرِفَة جَمِیعِهَا بِالتَّفْصِیلِ لِأَنَّهَا أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَی أَوْ تُعْرَفَ. فَقَالَ لَهُمْ: قُولُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَیْنَا رَبِّ الْعالَمِینَ یَعْنِی مَالِکَ الْعَالَمِینَ وَ هُمُ الْجَمَاعَاتُ مِنْ کُلِّ مَخْلُوقٍ مِنَ الْجَمَادَاتِ وَ الْحَیَوَانَاتِ فَأَمَّا الْحَیَوَانَاتُ فَهُوَ یَقْلِبُهَا فِی قُدْرَتِهِ وَ یَغْذُوهَا مِنْ رِزْقِهِ وَ یُحِیطُهَا بِکَنَفِهِ وَ یُدَبِّرُ کُلًّا مِنْهَا بِمَصْلَحَتِهِ وَ أَمَّا الْجَمَادَاتُ فَهُوَ یُمْسِکُهَا بِقُدْرَتِهِ یُمْسِکُ مَا اتَّصَلَ الْمُتَّصِلُ مِنْهَا أَنْ یَتَهَافَتَ وَ یُمْسِکُ الْمُتَهَافِتَ مِنْهَا أَنْ یَتَلَاصَقَ وَ یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ یُمْسِکُ الْأَرْضَ أَنْ تَنْخَسِفَ إِلَّا بِأَمْرِهِ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ قَالَ وَ رَبِّ الْعالَمِینَ مَالِکِهِمْ وَ خَالِقِهِمْ وَ سَائِقِ أَرْزَاقِهِمْ إِلَیْهِمْ مِنْ حَیْثُ هُمْ یَعْلَمُونَ وَ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ فَالرِّزْقُ مَقْسُومٌ وَ هُوَ یَأْتِی ابْنَ آدَمَ… وَ لَوْ أَنَّ أَحَدَکُمْ یَتَرَبَّصُ رِزْقَهُ لَطَلَبَهُ رِزْقُهُ کَمَا یَطْلُبُهُ الْمَوْتُ قَالَ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُمْ: قُولُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَیْنَا وَ ذَکَرَنَا بِهِ مِنْ خَیْرٍ فِی کُتُبِ الْأَوَّلِینَ قَبْلَ أَنْ نَکُونَ فَفِی هَذَا إِیجَابٌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ (علیهم السلام) لِمَا فَضَّلَهُ وَ فَضَّلَهُمْ وَ عَلَی شِیعَتِهِ أَنْ یَشْکُرُوهُ بِمَا فَضَّلَهُمْ.
مردی خدمت امام علی (علیه السلام) رسید و عرض کرد: «مرا از کلام خداوند متعال: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، با خبرساز، تفسیر آن چیست»؟ ایشان فرمود: «الْحَمْدُ للهِ به این معناست که خداوند برخی از نعمتهای خود را به نحو اجمال به بندگانش شناسانده است؛ چراکه آنان قادر نیستند همهی آن نعمتها را به تفصیل بشناسند و نعمتهای خداوند بیش از آن است که شمرده یا شناخته شود. از این رو به آنان فرمود: «بگویید: سپاس و ستایش خدایی را که به ما نعمتها عطا فرمود. او که پروردگار جهانیان است و جهانیان مجموعهی همهی آفریدگان از جمادات و حیوانات هستند. امّا حیوانات؛ خداوند آنها را در ید قدرت خود گردانندگی میکند و از روزی خود آنان را غذا میدهد و همگی را در پناه حمایت خویش گرفته است و هریک را بنا بر مصلحت خود اداره میکند و امّا جمادات، خداوند آنها را به قدرت خویش نگاه میدارد و آنهایی را که به هم پیوستهاند نمیگذارد از یکدیگر پراکنده شوند و آنها را که از هم جدایند نمیگذارد به هم بپیوندند و آسمان را از اینکه بر زمین فروافتد نگاه میدارد، مگر اینکه خود رخصت دهد. و زمین را از اینکه فرو رود نگاه میدارد مگر اینکه خود فرمان دهد. بهدرستی که او بر بندگان خویش بسیار بخشنده و بخشایشگر است، رَبِّ الْعَالَمِینَ؛ فرمانروا و آفرینندهی آنها که روزیشان را از جایی که میدانند و از جایی که نمیدانند میرساند؛ زیرا روزی قسمت شده است و آدمی هر شیوهای را در دنیا بپیماید روزیاش به او میرسد… پس اگر فردی از شما از روزی خود بگریزد، روزیش در پی او برآید همچنانکه مرگ او را بجوید. خداوند جلّ جلاله فرمود: بگویید: سپاس و ستایش خداوند را که به ما نعمتها عطا فرمود و پیش از آنکه ما هست شویم در کتابهای پیامبران پیشین از ما به نیکی یادکرد و اینگونه بر محمّد و آل محمّد (علیهم السلام) و شیعیان او واجب فرمود که چون ایشان را بر دیگران برتری بخشیده است، او را شکر گزارند.
