نود و چهارمین جلسه از سلسله جلسات تفسیر قرآن کریم به بیان امام جمعه شهرستان خوی

بسم الله الرحمن الرحیم

در محضر آیه 61 سوره بقره بودیم که خداوند متعال می‌فرمایند:
وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ۗ…
و بر آن‌ها ذلّت و خواری مقدّر گردید، و دچار غضب الهی شدند…

«ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ» به‌ خاطر این که در گناه تعدی و استمرار ورزیدند. دچار غضب و ذلت و مسکنت شدند به‌ خاطر استمرار در تعدی و عصیان.
برادارن و خواهران تمرین کنیم حتی مکروه را هم انجام ندهیم که اگر مکروه و مشتبه را انجام دادیم زمینه می‌شود برای ورود به صغیره و صغیره زمینه می‌شود برای ارتکاب کبیره و کبیره را انجام دادیم سبب اکبر کبائر که شرک و کفر است می‌شود.

و فی الحدیث النبوی المتواتر بین العامة و الخاصة انما الامور ثلاثة امر بیّن رشده فیتّبع و امر بیّن غیّه فیجتنب و شبهات بین ذلک و الوقوف عند الشبهات خیر من الاقتحام فی الهلکات و من ترک الشبهات نجی من المحرمات و من اخذ بالشبهات ارتکب المحرمات و هلک من حیث لا یعلم.

و لا ترخّصوا لأنفسكم، فتذهب بكم الرّخص مذاهب الظّلمة. و به خود، بيش از حدّ، آزادى (در استفاده كردن از مباحات) ندهيد، كه استفاده افراطى از مباح و آزادى، شما را در طريق ظالمان قرار خواهد داد.

تجربه‌هاى فراوان نيز نشان داده است، آنها كه بيش از حدّ بر آزادى‌ها و استفاده از مباحات تكيه مى‌كنند، سرانجام در پرتگاه محرّمات سقوط خواهند كرد. تشبيه جالبى در احاديث متعدّد آمده است، كه محرّمات الهى را به غرقگاه و منطقه ممنوعه‌اى تشبيه كرده كه مرزهاى معيّنى دارد، سپس نفس آدمى را به گوسفندى تشبيه مى‌كند كه از آخرين منطقه آزاد استفاده مى‌كند و لب مرز قرار مى‌گيرد و چيزى نمى‌گذرد كه علف‌هاى ظاهرا شاداب آن طرف مرز، به او چشمك مى‌زند و او را به سوى خود مى‌كشاند.

انسان نيز چنين است، هنگامى كه تا آخرين مرز آزادى پيش رفت، نفس سركش، او را فريب مى‌دهد و هنگامى بيدار مى‌شود كه در ميان گناهان غوطه‌ور است. امام على عليه السّلام مى‌فرمايد:

و المعاصي حمي اللّه، فمن يرتع حولها يوشك أن يدخلها.

گناهان مناطق ممنوعه الهى است، هر كس به آن نزديك شود، بيم آن مى‌رود كه وارد آن شود همان گونه كه اگر گوسفندان را در چراگاه، به نزديك مناطق ممنوعه ببرند، بيم آن مى‌رود كه به خطر بيفتند، يا وارد مرتع ديگران شوند.

تعبير لطيفى كه در قرآن مجيد درباره بعضى از گناهان آمده و مى‌فرمايد به آن نزديك نشويد: وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ(152انعام) به اموال يتيمان نزديك نشويد. وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ به(151انعام) كارهاى زشت نزديك نشويد، آشكار باشد يا پنهان. و لا تقربوا الزّنا، به زنا نزديك نگرديد(اسرا۳۲). نشان مى‌دهد كه براى مصون ماندن از آلودگى به گناه، بهتر است انسان به مرز گناهان نزديك نشود و هر چيزى كه نام «مباح» بر آن گذارده شده است، تا آخرين درجه براى خود، عملا مجاز نشمرد.

لذا فیض کاشانی در تفسیر صافی آورده‌اند که پیامبر اعظم فرمود:
يا عباد الله احذروا الانهماک في المعاصي و التهاون بها،

اي بندگان خدا! به هوش باشيد از اين که در گناه غرق شويد و با علاقه گناه نماييد و بپرهيزيد از اين که گناه را کوچک شماريد،

 فان المعاصي تستولي الخذلان علي صاحبها، حتي توقعه في رد ولاية وصي رسول الله، ودفع نبوة نبي الله،

چرا که هر گناهي مرتکب شونده‌ي خود را چنان به رسوايي وپستي مي‌کشاند که او ولايت ائمه دين را انکار نمايد، و نبوت پيامبر را منکر شود.

ولاتزال ايضا بذلک حتي توقعه في دفع توحيد الله، والالحاد في دين الله.
بلکه بدتر از اين او را به جايي مي‌کشاند که توحيد را انکار نموده و در دين خدا ملحد و کافر شود.
مگر ما نداشتیم؟ اول انقلاب تفسیر نهج‌البلاغه می‌گفتند خیلی هم خوش‌بیان بودند؛ اما چون پایه‌های دینی قوی نبود به ‌جای رسیدند که الان معتقد هستند پیامبر اکرم در دریافت وحی معصوم نیست.

یزید چه شد یزید شد، زینب کبری سلام الله علیها رمزگشایی می‌کند. «لَمَّا دَخَلَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ علیه السلام وَ حَرَمُهُ عَلَى یزِیدَ وَ جِی‌ءَ بِرَأْسِ الْحُسَینِ علیه السلام وَ وُضِعَ بَینَ یدَیهِ فِی طَسْتٍ فَجَعَلَ یضْرِبُ ثَنَایاهُ بِمِخْصَرَةٍ كَانَتْ فِی یدِهِ وَ هُوَ یقُولُ: لَعِبَتْ هَاشِمُ بِالْمُلْكِ فَلَا، خَبَرٌ جَاءَ وَ لَا وَحْی نَزَل…»(الإحتجاج، ج‌2، ص307). «فَقَامَتْ زَینَبُ بِنْتُ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَقَالَتْ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَ آلِهِ أَجْمَعِینَ صَدَقَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ كَذَلِكَ یقُولُ “ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّواى‌ أَنْ كَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ كانُوا بِها یسْتَهْزِؤُن‌“»(لهوف، ص181).

معنای آیه مبارکه عبارت است از: «سرانجام كسانى كه اعمال بد انجام دادند بجایى رسید كه آیات خدا را تكذیب كردند، و از آن بدتر به استهزاء و مسخره كردن آن برخاستند».

به آیه 62 سوره بقره می‌رسیم که خداوند می‌فرمایند:

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
هر یک از مسلمانان و یهود و نصاری و صابئان (پیروان حضرت یحیی) که از روی حقیقت به خدا و روز قیامت ایمان آوَرَد و نیکوکاری پیشه کند، البته آنها از خدا پاداش نیک یابند و هیچ گاه بیمناک و اندوهگین نخواهند بود.
نکات:
1. صرف داشتن اسم مکتب و لقب و عنوان (مسلمان، مسیحی، صائبی و..) باعث نجات انسان نمی‌شود.
باید وقتی در محضر عدل الهی رفتیم اصول و فروع دینمان درست باشد تا نجات پیدا کنیم.

در همین آیه وقتی فرمود: «مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ» ایمان به خدا، اصل توحید و اسماء الهی از جمله عدالت؛ بعد فرمود: «وَالْيَوْمِ الْآخِرِ» ایمان به آخرت، یعنی اعتقاد به اصل معاد؛ این یعنی ایمان به اصول دین؛ سپس به فروع دین اشاره می‌کند و می‌فرماید: «وَعَمِلَ صَالِحًا». پس اگر کسی می‌خواهد اهل نجات باشد باید اصول و فروعش کامل باشد.
2. اهمیت عمل صالح
ایمان و اعتقاد قلبی از عمل جدا نیست. اعتقاد کامل نیاز به جزء مکمل یعنی عمل صالح دارد.

بزرگان می‌فرمایند: اگر ایمان ده جزء داشته باشد آن جزء مهم ایمان عبارت است از عمل.
امیرالمؤمنین در خطبه 204 نهج‌البلاغه مکرر به مردم این را توصیه می‌کردند و می‌فرمودند:
تَجَهَّزُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ، فَقَدْ نُودِيَ فِيكُمْ بِالرَّحِيلِ،
مهيا شويد -خدايتان رحمت كناد- كه در ميان شما بانگ رحيل در داده‌اند. وَ أَقِلُّوا الْعُرْجَةَ عَلَى الدُّنْيَا، درنگ خويش در دنيا كمتر سازيد.

وَ انْقَلِبُوا بِصَالِحِ مَا بِحَضْرَتِكُمْ مِنَ الزَّادِ، و همراه توشه هاى نيكويى كه با خود برداشته‌ايد، بازگرديد،

فَإِنَّ أَمَامَكُمْ عَقَبَةً كَئُوداً وَ مَنَازِلَ مَخُوفَةً مَهُولَةً زيرا روياروى شما گردنه‌اى است كه از آن بسختى می‌توان گذشت. منزلهايى وحشتناك و هول انگيز وجود دارد.
3. بعضی‌ها از این آیه به غلط استفاده کرده‌اند که در دوران پیامبر اکرم و امام‌زمان یهودی می‌تواند یهودی باشد و اهل بهشت و مسیحی می‌تواند مسیحی باشد و اهل بهشت. این یک استفاده غلط است زیرا:
یک) خداوند در آیه 66 سوره مائده می‌فرماید:
وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ
و چنانچه آنها به دستور تورات و انجیل خودشان و چیزی که از سوی پروردگارشان به سوی آنها نازل شده قیام می‌کردند البته به هر گونه نعمت از بالا و پایین برخوردار می‌شدند،
این جا مفسرین ذکر کردند «مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ» یعنی قرآن زیرا تورات و انجیل ذکر شده است پس «مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ» یعنی قرآن
اگر کسی به آیه 256 سوره بقره یعنی به «لا اِکْراهَ فِی الدّین» استناد بکند
جوابش با یک مثال روشن می‌شود: آیا کسی حق دارد خودش را از آپارتمان بیست‌طبقه به پایین پرت کند و جان خودش را بگیرد؟
خداوند به صورت تکوینی این اختیار را به او داده است؛ اما تشریعا حق ندارد به خودش ضربه بزند. پس این که فرمود:
«لا اِکْراهَ فِی الدّین» یعنی تو تکوینا اختیار داری!

خداوند در آیه دیگر می‌فرماید:
«إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا» ما راه را به او نشان داديم خواه شاكر باشد و پذيرا گردد يا ناسپاس. یعنی تکوینا آزاد است؛ اما تشریعا آزاد نیست.

در آیه 85 سوره آل‌عمران فرموده:
«وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ» هر کس غیر از اسلام دینی اختیار کند هرگز از وی پذیرفته نیست.
پس جواب این شد: این آیه می‌گوید هر یهودی و مسیحی و زرتشتی در زمان پیامبر خودش ایمان به پیامبر خودش آورد و عمل صالح انجام داد پاداش الهی را دارد؛ اما در عصر پیامبر عظیم الشان و امام‌زمان علیه‌السلام همه موظف‌اند به دین اسلام و مذهب حقه ایمان بیاورند.
4. «لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ» هیچ گاه بیمناک و اندوهگین نخواهند بود.
یک عبارت زیبایی در تسنیم جلد 5 صفحه 45 آمده می‌فرماید: خوف یعنی عدم امنیت و حزن یعنی عدم نشاط
وقتی خداوند می‌فرماید: «لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ» این لا که در کنار خوف و حزن آمده به تعبیر ریاضی منفی در منفی، مثبت می‌شود؛ یعنی امنیت و نشاط دارند؛ یعنی مؤمنی که عمل صالح انجام می‌دهد روز جمعه تعطیل خودش همراه با فرزندانش به نمازجمعه می‌آید، روز قیامت امنیت و نشاط دارد.
این را کنار آیه قبل بگذارید که می‌فرماید: اگر کسی سخن ولی خدا را گوش نکند «ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ» ذلیل و زمین گیر می‌شود اما کسی که حرف ولی خدا را گوش کند و عمل صالح را انجام بدهد مطیع خدا و رسول و اهل بیت و ولی فقیه و رساله عملیه باشد «لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ» هیچ گاه بیمناک و اندوهگین نخواهند بود.
خدایا همه ما را اهل ایمان و عمل صالح قرار بده.