بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر سوره حمد
إِیّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّاکَ نَسْتَعینُ
پروردگارا تنها تو را مىپرستیم و تنها از تو یارى مىجوییم.
أمیرالمؤمنین (علیه السلام): فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ: إِیَّاکَ نَعْبُدُ. قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ صَدَقَ عَبْدِی إِیَّایَ یَعْبُدُ لَأُثِیبَنَّهُ عَلَی عِبَادَتِهِ ثَوَاباً یَغْبِطُهُ کُلُّ مَنْ خَالَفَهُ فِی عِبَادَتِهِ لِی فَإِذَا قَالَ: وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: بِیَ اسْتَعَانَ وَ إِلَیَّ الْتَجَأَ أُشْهِدُکُمْ لَأُعِینَنَّهُ عَلَی أَمْرِهِ وَ لَأُغِیثَنَّهُ فِی شَدَائِدِهِ وَ لآَخُذَنَّ بِیَدِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عِنْدَ نَوَائِبِهِ. امام علی (علیه السلام) وقتی بنده میگوید: إِیَّاکَ نَعْبُدُ خداوند عزّوجلّ میفرماید: «بندهام راست میگوید، فقط مرا میپرستد، شاهد باشید به خاطر این عبادتش، به او ثوابی خواهم داد که هرکس در این عبادت با او مخالف بوده به او غبطه بخورد». و وقتی بگوید: «وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» خداوند عزّوجلّ میفرماید: «بندهام از من کمک میخواهد و به من پناهنده شده است، شاهد باشید که او را بر کارش کمک خواهم کرد و در سختیها به فریادش خواهم رسید و در روز سختی، دستش را خواهم گرفت».
(فی تفسیرالعسکری (علیه السلام) قَالَ الْإِمَامُ السّجّاد (علیه السلام) قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: قُولُوا یَا أَیُّهَا الْخَلْقُ الْمُنْعَمَ عَلَیْهِمْ إِیَّاکَ نَعْبُدُ أَیُّهَا الْمُنْعِمُ عَلَیْنَا نُطِیعُکَ مُخْلِصِینَ مَعَ التَّذَلُّلِ وَ الْخُشُوعِ بِلَا رِیَاءٍ وَ لَا سُمْعَة وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ مِنْکَ نَسْأَلُ الْمَعُونَةَ عَلَی طَاعَتِکَ لِنُؤَدِّیَهَا کَمَا أَمَرْتَ وَ نَتَّقِی مِنْ دُنْیَانَا مَا عَنْهُ نَهَیْتَ وَ نَعْتَصِمُ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ وَ مِنْ سَائِرِ مَرَدَةِ الْإِنْسِ مِنَ الْمُضِلِّینَ وَ مِنَ الْمُؤْذِینَ الضَّالِّینَ بِعِصْمَتِکَ. امام سجّاد (علیه السلام) در بیان معنای این جمله چنین آمده که خداوند برای تعلیم بندگان فرموده است: «یعنی شما مردم که مشمول نعمتهای خدا هستید بگویید: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ، ای خداییکه نعمتت را بر ما ارزانی دادهای ما با کمال اخلاص و ذلّت و خشوع و خضوع بدون ریاء و خودنمایی تو را اطاعت و عبادت مینماییم وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ، برای ادای اطاعت فقط از تو، یاری میخواهیم همانطوری که دستور داده و از اثر یاری تو خود را از محرّمات و خواستههای نامشروع دنیوی دورداشته و پرهیز میکنیم و به حفظ و نگهداری تو، خود را از شیطان و از انسانهای گمراهکننده و از شرّ و آزار ستمکاران مصون و محفوظ میداریم.
عَن مُحَمَّدِبنِمُسلِمٍ سَمِعْتُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ … إِیَّاکَ نَعْبُدُ إِخْلَاصٌ لِلْعِبَادَة وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ أَفْضَلُ مَا طَلَبَ بِهِ الْعِبَادُ حَوَائِجَهُمْ. محمّدبنمسلم گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که فرمود: «… إِیَّاکَ نَعْبُدُ بیان خلوصِ نیّت در عبادت خداست و إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ برترین وسیلهای است که بندگان با آن از خدا، حاجتهایشان را درخواست کنند.».
وَ أَمَّا قَوْلُهُ: إِیَّاکَ نَعْبُدُ فَإِنَّا نَعْبُدُ اللَّهَ وَ لَا نُشْرِکُ بِهِ شَیْئاً وَ أَمَّا قَوْلُهُ: وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ فَإِنَّا نَسْتَعِینُ بِاللَّهِ عَزَّوَجَلَّ عَلَی الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ لَا یُضِلُّنَا. امام علی (علیه السلام) [منظور از] إِیَّاکَ نَعْبُدُ [یعنی] خدا را میپرستیم و برای او شریکی قائل نیستیم و [منظور از] إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ [یعنی] ما از خدا کمک میخواهیم که ما را بر شیطان منفور مدد نماید؛ تا ما را گمراه نکند.
قَالَ أمیرالمؤمنین (علیه السلام) قالَ ألرّسول (صلی الله علیه و آله) قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: قُولُوا إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ عَلَی طَاعَتِکَ وَ عِبَادَتِکَ وَ عَلَی رَفْعِ شُرُورِ أَعْدَائِکَ وَ رَدِّ مَکَایِدِهِمْ وَ الْمُقَامِ عَلَی مَا أَمَرْتَ بِهِ وَ قَالَ (صلی الله علیه و آله) عَنْ جَبْرَئِیلَ عَنِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ یَا عِبَادِی کُلُّکُمْ ضَالٌّ إِلَّا مَنْ هَدَیْتُهُ فَاسْأَلُونِی الْهُدَی أَهْدِکُمْ وَ کُلُّکُمْ فَقِیرٌ إِلَّا مَنْ أَغْنَیْتُ فَاسْأَلُونِی الْغِنَی أَرْزُقْکُمْ وَ کُلُّکُمْ مُذْنِبٌ إِلَّا مَنْ عَافَیْتُهُ فَاسْأَلُونِی الْمَغْفِرَة أَغْفِرْ لَکُمْ وَ مَنْ عَلِمَ أَنِّی ذُوقُدْرَة عَلَی الْمَغْفِرَة فَاسْتَغْفَرَنِی بِقُدْرَتِی غَفَرْتُ لَهُ وَ لَا أُبَالِی. پیامبر (فرمود: خدای تعالی فرمود: «بگویید: إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ؛ یعنی برطاعت و بندگیات تنها از تو کمک میخواهیم و در کنار زدن حیله و شرّ دشمنانت [ای خدا! تنها، از تو کمک میجوییم] و آنچه بفرمایی امر، امر توست». و آن حضرت (از جبرئیل، از طرف خدای عزّوجلّ فرمود: «بندگان من! شما همگیتان گمراهید، مگر کسی که من او را هدایت کنم، پس از من، راهنمایی و هدایت، درخواست کنید، تا شما را هدایت کنم و همگیتان فقیرید، مگر کسی که من او را غنی سازم، پس از من، بینیازی و غنا، درخواست کنید، تا روزی و رزقتان دهم و همگیتان گناهکارید مگر کسی که من او را از سقوط در ورطهی گناه نگاه دارم. پس از من، مغفرت و آمرزش بخواهید تا شما را بیامرزم. و هرکه بداند که من، به آمرزش و مغفرت، دارای توان و قدرتم و او، به توان و قدرتم مغفرت و آمرزش بخواهد، او را میآمرزم و باکی ندارم».
إِیاکَ نَعبُدُ وَ إِیاکَ نَستَعِینُ؛ آیه ۵ سوره حمد است. در این آیه انسان، خداوند را خطاب قرار داده و به او میگوید که تنها او را پرستش میکند و تنها از او کمک میخواهد.
در برخی منابع حدیثی نقل شده است که روزی امام صادق(ع) در نماز خود آیهای از قرآن را آنقدر تکرار کرد تا غش کرد، وقتی از آن حال خارج شد و از علت این امر از ایشان سوال شد فرمود: لازَال اُکَرِّرُها حتّی سَمِعتُ مِن قَآئِلُها (بهفارسی: آنقدر آن را تکرار کردم تا آنرا از گویندهاش شنیدم). قاضی سعید قمی با توجه به شواهد و قرائنی، گفته است آیه مورد تلاوت امام صادق(ع) «ایاک نعبد و ایاک نستعین» بوده است.
در برخی از دعاها و نمازهای مستحبی، به گفتن مکرّر این آیه برای رفع حاجتها و برطرف شدن گرفتاریها اشاره شده که نشان از اهمیت آن دارد. نماز امام زمان از جمله آنهاست. در روایتی آمده در برخی غزوات وقتی کار بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) سخت میشد، با گفتنِ ذکر «یا مالک یوم الدین، ایاک نعبد و ایاک نستعین»، ملائکه به کمک او برخاسته، بر کفار پیروز میشد.
مفسران شیعه گفتهاند آيات گذشته سخن از توحيد ذات و صفات مىگفت و در اينجا سخن از توحيد عبادت، و توحيد افعال است. توحيد عبادت آنست كه هيچكس و هيچ چيز را شايسته پرستش جز ذات خدا ندانيم تنها به فرمان او گردن نهيم، تنها قوانين او را به رسميت بشناسيم و از هر نوع بندگى و تسليم در برابر غير ذات پاك او بپرهيزيم.
توحيد افعال آنست كه تنها مؤثر حقيقى را در عالم او بدانيم (لا مؤثر فى الوجود الا اللّه) نه اينكه عالم اسباب را انكار كنيم و به دنبال سبب نرويم بلكه معتقد باشيم كه هر سببى هر تاثيرى دارد، آن هم به فرمان خدا است، او است كه به آتش سوزندگى، و به خورشيد روشنايى و به آب حياتبخشى داده است. ثمره اين عقيده آنست كه انسان تنها متكى به” اللّه “خواهد بود، تنها قدرت و عظمت را مربوط به او مىداند، و غير او در نظرش فانى، زوالپذير، و فاقد قدرت مىباشد.تنها ذات اللّه قابل اعتماد و ستايش است، و لياقت اين دارد كه انسان او را تكيه گاه خود در همه چيز قرار دهد. بر همین اساس عالمان شیعه درخواست کمک از خداوند و عبادت او را که در این آیه فقط در خداوند منحصر شده است، با مفاهیمی چون توسل و درخواست از دیگران منافی ندانسته و گفتهاند: با وجود آیاتی چون:«استعینوا بالصبر والصلاه» یعنی از صبر و نماز کمک بجویید،«وابتغوا الیه الوسیله» یعنی وسیلهای برای تقرب به خدا بجویید، درمیابیم منظور خدا از استعانت نجستن از غیر خدا استعانتی همراه با عقیده به «استقلال در سببیت» است.
