بسم الله الرحمن الرحیم
شب میلاد با سعادت سیدالشهداء علیه السلام است ضمن تبریک این عید شریف و اعیاد پیش رو چون جلسه تفسیر است به ذکر نکته ای در فضیلت سیدالشهداء علیه السلام و نکته ای در خصوص جهاد سیدالشهدا علیه السلام که جهادی تبیین محور بود، اکتفا می کنم. برای درک عظمت حضرت سیدالشهداء علیه السلام همین بس که مىبینیم با اینكه امام حسن علیه السلام برادر بزرگتر و امام زمان آنحضرت بود، فوقالعاده به شخصیت ایشان احترام مىگذاشت. ابوحازم الاعرج، سلمة بن دینار، دانشمند، قاضى و بزرگ مدینه نقل مىكند: «امام حسن(ع)، امام حسین(ع) را آنقدر گرامى مىداشت كه گویى امام حسین(ع) از ایشان بزرگتر است. روزى ابن عباس از ایشان علت این همه احترام نسبت به امام حسین(ع) را پرسید. حضرت مجتبى(ع) فرمودند: «من عظمت و شُكوه و مهابتى مانند مهابت امیرالمؤمنین علیه السلام در او میبینم.» بارها اتفاق افتاده بود كه در جلسهاى در محضر امام حسن(ع) بودیم، اما همین كه امام حسین(ع) وارد مىشدند، رنگ چهره مبارك امام حسن(ع) تغییر مىكرد» (كان الحسن علیه السلام یعظّم الحسین حتّى كأنّه هو أسنُّ منه، قال ابن عبّاس: و قد سألته عن ذلك، سمعت الحسن و هو یقول: انّى لأهابه كهیبة أمیرالمؤمنین علیه السّلام و لقد كان یجلس معنا بلا خلاف حتّى إذا جاء الحسین علیه السّلام غیّرها (سفینة البحار، ج2، ص198)).
نكته مهمى كه در جهاد حسینى(علیه السلام) باید بدان توجه داشت این است كه اساسا حركت حضرت نه تنها جهادى خاموش نبود بلكه جهادى كاملا روشن و تبیینمحور بود. به بیان رهبر معظم انقلاب، مبناى مهم قیام حسینى(ع) تبیین بود: «امام حسین را فقط به جنگ روز عاشورا نباید شناخت؛ آن یك بخش از جهاد امام حسین است. به تبیین او، امر به معروف او، نهى از منكر او، توضیح مسائل گوناگون در منى و عرفات، خطاب به علما و نخبگان باید شناخت».
در توضیح این نكته یادآور مىشود هرچند بسیارى بر این باورند كه قیام سالار شهیدان از مقطع مرگ معاویة بن ابى سفیان در 15 رجب سال 60 هجرى و بهحكومت رسیدن یزید وارد مرحله عملیاتى شد، ولى با یك نگاه تحلیل تاریخى، مىتوان گفت شروع نهضت عاشورا از مقطع خطبه آنحضرت، در سال 59 ه.ق، یك سال قبل از مرگ معاویه در سرزمین منا است.
در این سال، حضرت بههمراه عبدالله بن عباس و عبدالله بن جعفر به حج رفتند. امام مردان، زنان، یاران بنىهاشم و آن عده از انصار را كه او و خاندانش را مىشناختند جمع كرد. سپس چند نفر را فرستادند و به آنها امر فرمودند: همه كسانى را كه امسال از اصحاب پیامبر(صلی الله علیه و آله) معروف به صلاح و عبادتاند و به حج آمدهاند، نزد من جمع كنید. در پى این دعوت بیش از هفتصد نفر كه بیشتر آنان از تابعین و حدود دویست نفر از اصحاب پیامبر(صلی الله علیه و آله) بودند در منا در خیمه آنحضرت گرد آمدند و امام در میان آنان براى ایراد خطبه برخاستند.
خطبه مِنا را مىتوان آهنگ رسمى طلیعه كربلا و حماسه عاشورا نامید، چراكه براى نخستین بار در چنان شرایطى و در یك تریبون رسمى، امام علیه السلام در همایشى، بزرگان دین و سیاست را دور هم جمع كرده و ضمن اعلام هشدار و بیدار نمودن فطرتهاى خوابآلود مسلمین، رنجهاى حقیقى كه دامن اسلام و مسلمین گرفته را معرّفى كرده و با شدّت از آن اعمال و عُمّال برائت جستند.
حضرت در این خطبه شریف جوانب مختلف اجتماعى مذهبى دوران پس از شهادت امیرمؤمنان علیه السلام و علّت تسلّط معاویه بن ابى سفیان بر جامعه اسلامى انگیزهى به دست گرفتن سرنوشت مسلمین توسّط این دشمن دیرینه اسلام را مطرح كرد.
سپس به خطرهایى كه آینده اسلام را تهدید مىكند اشاره نمود و زنگ خطر را به حركت در آورد كه اگر مسلمانان قیام نكنند و سران قوم و آگاهان ملّت به خود نیایند و وظیفه خود را انجام ندهند، نه تنها چراغ پرفروغ رسالت بىفروغ، بلكه مشعل فروزان نبوّت با دست دشمنان به خاموشى خواهد گرایید.
خطبه منائیه سیدالشهداء(ع) سه محور اساسى داشت:
1) فضائل امام على(ع) و اهل بیت(ع) و بیان آیات و روایاتى كه در شأن، منزلت و فضیلت اهلبیت، مخصوصاً امام على(ع) نازل و بیان شده است؛ ازجمله سد ابواب، واقعه غدیر خم، مباهله، فتح خیبر بهدست امام على(ع) و حدیث ثقلین.
2) دعوت به امر به معروف و نهى از منكر و تأكید بر اهمیت این وظیفه اسلامى.
3) یادآورى وظیفه علما و لزوم قیام آنان در مقابل ستمگران و مفاسد، و نیز گوشزد كردن مضرات سكوت عالمان در مقابل زورگویان و آثار زیانبار و خطرناك سهلانگارى آنان از انجام این وظیفه بزرگ الهى.
همچنین امام(ع) در جهاد تبیین خود چهار هدف را از بیان خطبه خود در نظر مبارك داشت:
- شناساندن ماهیّت ضداسلامى بنىامیه به مردم.
- روشن كردن این مطلب كه قدرت داشتن بهمعناى حقانیت نیست.
- افشاندن بذر انقلاب ضد ستمگران.
- جهاد فرهنگى و نشان دادن راه و رسم مبارزه با بنىامیه.
دعای پایانی خطبه حضرت در منا: (اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ یَكُنْ مَا كَانَ مِنَّا تَنَافُساً فِى سُلْطَانٍ وَ لَا الْتِمَاساً مِن فُضُولِ الْحُطَامِ وَ لَكِنْ لِنُرِیَ الْمَعَالِمَ مِنْ دِینِكَ وَ نُظْهِرَ الْإِصْلَاحَ فِی بِلَادِكَ وَ یَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِكَ وَ یُعْمَلَ بِفَرَائِضِكَ وَ سُنَّتِكَ وَ أَحْكَامِكَ فَإِنَّكُمْ إِلَّا تَنْصُرُونَا وَ تُنْصِفُونَا قَوِیَ الظَّلَمَةُ عَلَیْكُمْ وَ عَمِلُوا فِی إِطْفَاءِ نُورِ نَبِیِّكُمْ (تحف العقول، ص239)).
تفسیر سوره حمد
فضیلت حمد و آیتالکرسی و آیهی شهادت و آیهی ملک بعد از هر نماز.
وَ عَنْهُ: عَنْ حُمَيْدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ اَلْحَسَنِ اَلْمِيثَمِيِّ، عَنْ يَعْقُوبَ اِبْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ)، قَالَ: «لَمَّا أَمَرَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هَذِهِ اَلْآيَاتِ أَنْ يَهْبِطْنَ إِلَى اَلْأَرْضِ، تَعَلَّقْنَ بِالْعَرْشِ، وَ قُلْنَ: أَيْ رَبِّ، إِلَى أَيْنَ تُهْبِطُنَا، إِلَى أَهْلِ اَلْخَطَايَا وَ اَلذُّنُوبِ؟ فَأَوْحَى اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِنَّ: أَنِ اِهْبِطْنَ، فَوَ عِزَّتِي وَ جَلاَلِي لاَ يَقُولُكُنَّ أَحَدٌ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ وَ شِيعَتِهِمْ فِي دُبُرِ مَا اِفْتَرَضْتُ عَلَيْهِ [مِنَ اَلْمَكْتُوبَةِ فِي كُلِّ يَوْمٍ] إِلاَّ نَظَرْتُ إِلَيْهِ بِعَيْنِيَ اَلْمَكْنُونَةِ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعِينَ نَظْرَةً، أَقْضِي لَهُ فِي كُلِّ نَظْرَةٍ سَبْعِينَ حَاجَةً، وَ قَبِلْتُهُ عَلَى مَا فِيهِ مِنَ اَلْمَعَاصِي، وَ هِيَ أُمُّ اَلْكِتَابِ، شَهِدَ اَللّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ وَ آيَةُ اَلْكُرْسِيِّ، وَ آيَةُ قُلِ اللّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ».
به سند موّثق از حضرت امام صادق(علیهالسلام) روایت شده است: چون حقتعالی فرمان داد این آیات را به زمین آورند به عرش الهی چنگ زدند و گفتند: پروردگارا، ما را به سوی اهل خطا و گناهکاران میفرستی؟
حقتعالی به سوی ایشان وحی کرد به سوی زمین بروید، به عزّت و جلالم سوگند یاد میکنم که تلاوت نکند شما را احدی از آل محمّد و شیعیان ایشان جز آنکه نظر رحمت کنم به سوی آنان از رحمتهای پنهان خود، هر روز هفتاد نظر، در هر نظری هفتاد حاجت او را برآورم و او را بپذیرم هرچند نافرمانی بسیار نموده باشد.
و طبق روایتی دیگر: او را از شرّ شیطان و از شرّ هر دشمنی پناه دهم و به او بر ایشان یاری رسانم و او را از وارد شدن بهشت مانع نشود مگر مرگ؛
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
الْعَالَمِينَ: همانطور که در جلسه قبل عرض شد” عالم” خود به تنهايى معنى جمعى دارد و هنگامى كه به صورت” عالمين” جمع بسته مىشود اشاره به تمام مجموعهها و عوالم جهان هستی است. عالَم نبات، عالم جماد، عالم حیوان، عالم انسان، عالم دنیا، عالم آخرت و تمامی عالَم ها و منظومه هایی که حضرت حق به فيض كامل خود و قدرت و حكمت بى نهايتش آفريده كه حتى متصور است که آنها داراى مخلوقاتى زنده و داراى نطق مانند مخلوقات منظومه شمسى ما باشند، و بخاطر فقدان روابط، نه آنان از وجود ما اطلاع دارند و نه ما از وجود آنان. بنابراین جهان هستى مركب از عوالم و نظامات نامحصور است كه هر يك از آنها دارای سماوات و ارضين و موجودات زنده و نبات به صورتى كه در منظومه شمسى ما مشاهده مى شود، هستند.
وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ حَدِيثٌ طَوِيلٌ وَ فِيهِ: لَعَلَّكَ تَرَى أنَّ اَللَّهَ إِنَّمَا خَلَقَ هَذَا اَلْعَالَمَ اَلْوَاحِدَ أو تَرَى أَنَّ اَللَّهَ لَمْ يَخْلُقْ غَيْرَكُمْ؟ بَلَى وَ اَللَّهِ لَقَدْ خَلَقَ أَلْفَ أَلْفِ عَالَمٍ، وَ أَلْفَ أَلْفِ آدَمَ.
در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه جمع با” ين” معمولا براى جمع عاقل است در حالى كه همه عالمهاى جهان هستی صاحبان عقل نيستند، به همين دليل بعضى از مفسران كلمه” عالمين” را در اينجا اشاره به گروهها و مجموعههايى از صاحبان عقل مي دانند مانند فرشتگان و انسانها و جن. اين احتمال نيز وجود دارد كه اين جمع بخاطر تغليب باشد (منظور از تغليب اين است كه مجموعهاى از صاحبان صفات مختلف را با وصف صنف«عالم انسان» برتر توصيف كنيم) راغب اصفهانی در مفردات نیز این عقیده را دارد و می گوید بجهت اینکه انسان در میان آنهاست فلذا حکمش غلبه کرده و جمعش با (یاء و نون) آمده است.
البته اين معنی كه كلمه عالَم بمعناى صنف صنف انسانها باشد، با سیاق آيات كه مقام شمردن اسماء حسناى خدا است، تا مىرسد به (مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) مناسبتر است، چون مراد از يوم الدين روز قيامت است، چون دين بمعناى جزاء است، و جزاء در روز قيامت مخصوص به انسان و جن است، پس معلوم مىشود مراد از عالمين هم عوالم انس و جن و جماعتهاى آنان است. شاهد دیگر اینکه كلمه عالَمین در هر جاى قرآن آمده، به اين همین معنا آمده است، مثلا در آيه: (وَ اصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ، تو را بر همه زنان عالميان اصطفاء كرد)، «سوره آل عمران آيه 42» و آيه (لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً، تا براى عالميان بيمرسان باشد)، «سوره فرقان آيه 1» و آيه: (أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ؟ آيا به سر وقت گناه زشتى مىرويد، كه قبل از شما احدى از عالميان چنان كار نكرده است). «سوره اعراف آيه 80» ،کلمه «عالمين» به معناى عالم اصناف انسانها است.
نويسنده تفسير” المنار” نیز ميگويد: از جدّ ما امام صادق علیه السلام كه رضوان خدا بر او باد چنين نقل شده كه مراد از” عالمين” تنها انسانها هستند. (تفسير المنار جلد1 صفحه51)
ولى اگر موارد استعمال عالمين را در قرآن در نظر بگيريم خواهيم ديد كه هر چند كلمه” عالمين” در بسيارى از آيات قرآن به معنى انسانها آمده است ولى در پارهاى از موارد معنى وسيعترى دارد، و انسانها و موجودات ديگر جهان را در بر مىگيرد، مانند” فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَ رَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ”:” ستايش مخصوص خدا است كه مالك و پروردگار آسمانها و زمين، مالك و پروردگار جهانيان است” (جاثيه آيه 36).
و مانند” قالَ فِرْعَوْنُ وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا”:” فرعون گفت پروردگار عالميان چيست؟ موسى در پاسخ گفت پروردگار آسمانها و زمين و آنچه ميان اين دو است” (آيه 23 و 24 سوره شعراء).
جالب اينكه در روايتى كه صدوق در كتاب” عيون الاخبار” از على علیه السلام نقل كرده چنين مىخوانيم:” كه امام علیه السلام در ضمن تفسير آيه” الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ” فرمود: رَبِّ الْعالَمِينَ هم الجماعات، من كلِّ مخلوقٍ من الجمادات و الحيوانات:” رَبِّ الْعالَمِينَ اشاره به مجموع همه مخلوقات است اعم از موجودات بيجان و جاندار”
در تفسیر نمونه در توجیه این مطلب می خوانیم: اشتباه نشود، در ميان اين روايات تضادى وجود ندارد، زيرا اگر چه كلمه” عالمين” مفهومش گسترده و وسيع است، ولى از آنجا كه گل سر سبد مجموعه موجودات جهان” انسان” مىباشد، گاهى انگشت مخصوصا روى او گذارده مىشود، و بقيه را تابع و در سايه او مىبيند، بنابراين اگر در روايت امام علیه السلام تفسير به انسانها شده بخاطر آن است كه هدف اصلى در اين مجموعه بزرگ انسانها هستند. تفسير نمونه، ج1، ص: 32
«الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» همانطور که در مورد لفظ «رب العالمين» گفتیم که تعليل «الحمد للَّه» است، گويى كسى سؤال مىكند چرا همه حمدها مخصوص خدا است، در پاسخ گفته مىشود: براى اينكه او” رَبِّ الْعالَمِينَ” و پروردگار جهانيان است. همان مطلب در مورد «الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» هم صادق است مرحوم آیت الله العظمی خویی می فرماید:
أن جملة«الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» ليس تكرارا أتي بها للتأكيد- كما زعمه بعض المفسرين- بل هي لبيان منشأ اختصاص الحمد به تعالى فلا تغني عنه ذكرها أولا في مقام التيمّن و التبرّك، و هو ظاهر.(البيان فى تفسير القرآن، ص:460).
